του Δημήτρη Β. Τριανταφυλλίδη



Βαθιά διχασμένη από τη κρίση η ελληνική κοινωνία, κάνει αυτό που έμαθε εδώ και δεκαετίες: κραυγάζει και μάλιστα άναρθρα. Όπου βρεθεί κι όπου σταθεί κάποιος σήμερα το μόνο που ακούει είναι άναρθρες κραυγές, κατάρες, κατηγόριες και ύβρεις. Πουθενά δε φαίνεται μια αχτίδα ελπίδας ότι ως κοινωνία θα κάτσουμε και θα συζητήσουμε σοβαρά τα αίτια της σημερινής κατάστασης. Κανείς δε φαίνεται διατεθειμένος να αναστοχαστεί με νηφαλιότητα και ψυχραιμία τη διαδρομή δεκαετιών που οδήγησε στη σημερινή κατάρρευση μιας ολόκληρης κοινωνίας.

Εποχή ταραγμένη, εποχή που χαρακτηρίζεται από τη μισοσβησμένη μηχανή της μνήμης, προσφέρεται για τη σπορά και καλλιέργεια επικίνδυνων ολοκληρωτικών νοοτροπιών, οι οποίες θα καθορίσουν εν πολλοίς το μέλλον μας.

Εντός της κοινωνίας υπάρχει μια ανεξήγητη καλλιέργεια του πένθους για το παλιό, το φθαρμένο, το σάπιο και το σαθρό, κυρίως από εκείνους που ευαγγελίζονται το νέο, το άφθαρτο, το υγιές και το ελπιδοφόρο. Εξ επαγγέλματος υπερασπιστές του κράτους και των ιαματικών και θεραπευτικών του χαρισμάτων αντιστέκονται σε κάθε προσπάθεια εξορθολογισμού της λειτουργίας του, σε κάθε απόπειρα περιορισμού της προκλητικής του σπατάλης, σε κάθε μέτρο που θα αποσκοπούσε στην εξυπηρέτηση και όχι στη τυραννία και ταλαιπωρία του πολίτη, όπως συμβαίνει σήμερα.

Ο φόβος μπροστά στο άγνωστο είναι κατανοητός. Είναι βασική ανθρώπινη ιδιότητα. Την ίδια στιγμή όμως, θα νόμιζε κανείς πως ολόκληρη η κοινωνία, μουδιασμένη από το φόβο, αντιμετωπίζει το καινούριο με τους όρους του παλιού, προσπαθεί να ερμηνεύσει το νέο με τα θέσμια του παρελθόντος και κυρίως με ιδεολογικά και διανοητικά εργαλεία προηγούμενων αιώνων. Στέκεται, η κοινωνία αμήχανη μπροστά στα ερειπωμένα, δάνεια κλέη και το απολιθωματικό έκτρωμα του παρελθόντος και μοιρολογεί.

Το χειρότερο όμως όλων είναι ότι η κοινωνία δεν έχει απελευθερωθεί από τα φαντάσματα του δικού τους παρελθόντος. Δεν έχει αποδεσμευτεί από τις διχαστικές αντιλήψεις που δεσπόζουν στην ιστορία αυτού του τόπου από αρχαιοτάτων χρόνων. Δημοκρατικοί και ολιγαρχικοί στην αρχαία Ελλάδα, Βενετοί και Πράσινοι στο Βυζάντιο, Ενωτικοί και Ανθενωτικοί λίγο πριν την πτώση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας αλλά και για αρκετούς αιώνες μετά από αυτή. Φωταδιστές και σκοταδιστές στις παραμονές της ελληνικής επανάστασης του 1821, φιλοδυτικοί και ρέποντες προς την Ανατολή μετά από αυτή. Εκσυγχρονιστές και συντηρητικοί, δημοτικιστές και καθαρευουσιάνοι, βενιζελικοί και φιλοσοβασιλικοί, κομμουνιστές και αντικομμουνιστές, χουντικοί και αντιστασιακοί, οπαδοί της Αλλαγής και εχθροί της, εκσυχρονιστές και παλαιοκομματικοί και πάει λέγοντας.

Κύριο χαρακτηριστικό του διχασμού αυτού είναι τα φασιστικού περιεχομένου συνθήματα, με τα οποία η μία πλευρά θέλει να απαξιώσει τους οπαδούς της άλλης. Συνθήματα, τα οποία συλλήβδην χαρακτηρίζουν χιλιάδες ανθρώπους και τους κατατάσσουν ως εχθρούς, εγκληματίες, δωσίλογους κλπ. Πρόκειται για μια μεταμφίεση της ελευθερίας.

Δύο από τα συνθήματα που ακούγονται μετ’ επιτάσεως τα τελευταία χρόνια είναι το «Μπάτσοι, γουρούνια, δολοφόνοι» και το «Αλήτες, ρουφιάνοι, δημοσιογράφοι».

Οι ανώνυμοι εμπνευστές των δύο αυτών συνθημάτων, αλλά και πολλών άλλων που ακούγονται στις μέρες μας, με τρεις λέξεις, στρέφουν το μένος τους, τα ένστικτα και την οργή τους κατά χιλιάδων εργαζόμενων στους δύο αυτούς κλάδους.

Με σκέψη απλοϊκή, σκέψη στερεοτυπική, η οποία δεν εξηγείται επαρκώς, αλλά υιοθετείται ασμένως από το πλήθος, το οποίο με τη σειρά του, πιστεύει πως όλοι οι άντρες και οι γυναίκες που υπηρετούν στο Υπουργείο Προστασίας του Πολίτη είναι και γουρούνια και δολοφόνοι, αλλά και πως όλοι οι δημοσιογράφοι είναι αυθωρεί ρουφιάνοι και αλήτες.

Αν ψάξει κανείς θα βρει πολλά ανάλογα παραδείγματα στις μέρες μας. Συνθήματα κατά των μεταναστών, κατά των συνανθρώπων μας που με ελεύθερη βούληση επέλεξαν έναν άλλο ερωτικό προσανατολισμό, κατά των αλλόδοξων, των αλλογενών, όλων όσων δεν ταιριάζουν στα προκατασκευασμένα σχήματα σκέψης που έχουν οι εμπνευστές τους.

Είναι η εποχή όπου ανθίζει η καλλιέργεια της αντίληψης της συλλογικής ευθύνης είτε για ολόκληρους κλάδους, είτε για ολόκληρους θεσμούς. Έτσι, ξεκινώντας από τις μούτζες και τα ομοιώματα κρεμάλας, περάσαμε στο επόμενο στάδιο που είναι η πολιορκία των πολιτικών γραφείων βουλευτών, η ψήφος των οποίων δεν αρέσει σε κάποιους πολίτες και ο ξυλοδαρμός ορισμένων από αυτών. Το επόμενο, φυσικά, θα είναι ο όχλος να κάψει τη Βουλή, αφού τα τελευταία χρόνια γίνεται ολοένα και πιο δημοφιλές το σύνθημα που παρομοιάζει το Κοινοβούλιο των Ελλήνων με οίκο ανοχής. Ο νόμος του Λιντς έχει υποκαταστήσει κάθε έννοια ευνομούμενου κράτους.

Το κουτί της Πανδώρας άνοιξε για τη χώρα μας και έχουν ξαμοληθεί οι δαίμονες της καταστροφής. Η καλλιέργεια του αισθήματος της συλλογικής ευθύνης γίνεται συστηματικά εδώ και χρόνια από ορισμένες μερίδες του πολιτικού συστήματος, είτε έχουν κοινοβουλευτική εκπροσώπηση είτε βρίσκονται στις παρυφές του πολιτικού συστήματος. Οι πολιτικές αυτές δυνάμεις, όλως τυχαίως, ανήκουν στα δύο άκρα αντίθετα του πολιτικού φάσματος, συνεργάζονται όμως αρμονικά στο να υπονομεύουν την κοινοβουλευτική δημοκρατία. Οι μεν τη θεωρούν «αστική, διεφθαρμένη και σάπια» αλλά αναγκαίο στάδιο για την επιτάχυνση των «επαναστατικών διαδικασιών», οι δε, ακόμη χειρότερα, τη θεωρούν ξεπερασμένη και προτείνουν την ανάδειξη της «σιδηράς χείρας» του «πεφωτισμένου ηγέτη».

Αναμφίβολα, στις μέρες μας ζούμε την πιο μαζική κινητοποίηση με στόχο την κοινοβουλευτική δημοκρατία. Βασική επιδίωξη των εχθρών της είναι η συκοφάντηση και ο διασυρμός των θεσμών, τα πρόσωπα εδώ ελάσσονα ρόλο διαδραματίζουν και απλά χρησιμεύουν ως στόχοι, προς τους οποίους θα εκτοξευθεί η αγανάκτηση, το μίσος και η οργή του όχλου. Βασικός στόχος όλων αυτών είναι να διαβρώσουν τη δημοκρατική συνείδηση της κοινωνίας, να αλλοιώσουν τα βασικά χαρακτηριστικά γνωρίσματα του πολιτεύματος, να υπονομεύσουν κάθε έννοια δημοκρατικής εκπροσώπησης.

Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον το χαρακτηριστικό σύνθημα περί «άμεσης δημοκρατίας τώρα», το νόημα και την ουσία του οποίου, κανείς δεν μπαίνει στον κόπο να αναλύσει και, κυρίως, να προτείνει συγκεκριμένες διαδικασίες, θεσμικά όργανα και τρόπους λειτουργίας της. Νεφελώδη συνθήματα, τα οποία κάλλιστα μπορούν να υιοθετηθούν από όλους εύκολα, δίχως καν να μπουν στο κόπο να εξετάσουν το πώς θα συμβούν όλα αυτά και ποιο θα αναλάβουν να τα πραγματοποιήσουν. Η επίκληση μάλιστα των «αποφάσεων» κάποιων «λαϊκών συνελεύσεων», αγνώστων λοιπών στοιχείων, θεωρείται ως νομιμοποιητικός παράγοντας κάθε είδους αυθαιρεσίας και βίαιης επιβολής απόψεων. Σε λίγο, για να εκφράσει κανείς την άποψη του, θα του ζητούν «βεβαίωση παρακολούθησης λαϊκών συνελεύσεων».

Στο σημείο αυτό αξίζει να θυμηθούμε λίγο την ιστορική εμπειρία του 20ου αιώνα. Δύο ήταν τα καθεστώτα που ενθάρρυναν την καλλιέργεια της συλλογικής ευθύνης: το εθνικοσοσιαλιστικό του Αδόλφου Χίτλερ και το μπολσεβικικό του Ιωσήφ Στάλιν. Το πρώτο, αναδεικνύοντας την φυλετική θεωρία ως δόγμα της πολιτικής του, προχώρησε στην εξόντωση εκατομμυρίων ανθρώπων στα στρατόπεδα εργασίας, ανθρώπων που ανήκαν σε φυλές μη αρεστές στο ολοκληρωτικό καθεστώς, εβραίοι, ρομ, σλάβοι. Το δεύτερο, αναγορεύοντας την θεωρία της ταξικής καταγωγής ως ύπατο αξίωμα της πολιτικής του, οδήγησε στον εξανδραποδισμό ολόκληρους λαούς μέσα από τα γκουλάγκ, την κατασκευή φαραωνικών έργων, όπως η διώρυγα της Λευκής θάλασσας, δημιουργώντας το γνωστό αρχιπέλαγος των γκουλάγκ.

Η αντίληψη περί «συλλογικής ευθύνης» είναι βαθιά αντιδημοκρατική και ολοκληρωτική. Πέραν όμως αυτών των δύο χαρακτηριστικών είναι και ιδιαίτερα επικίνδυνη. Ο όχλος αρχίζει να ζητάει αίμα να κυλήσει στο ιπποδρόμιο, αναζητά «ενόχους», τους οποίους με συνοπτικές διαδικασίες δικάζει σε δρόμους, σε πλατείες και καφενεία της επικράτειας. Ο οποιοσδήποτε πολίτης δίκην εισαγγελέα, δικαστή και δήμιου, αποφασίζει για το αν κάποιος βουλευτής αξίζει να ζει και να ψηφίζει κατά συνείδηση στο Βουλευτήριο, το οποίο πολιορκούν προκειμένου να αποκόψουν κάθε είσοδο ή έξοδο των έγκλειστων μελών του, μέχρι να ψηφίσουν κατά πως εκείνοι νομίζουν ότι είναι το σωστό.

Αύριο θα έρθει η σειρά των «αντιφρονούντων». Κάθε ένας που πιθανόν να έχει διαφορετική άποψη από τους «ενόρκους» των «λαϊκών δικαστηρίων» θα κηρύσσεται αυτομάτως ένοχος και άξιος λιθοβολισμού. Στο όνομα της «λαϊκής δικαιοσύνης» θα διαγράψουμε μέσα σε ελάχιστα λεπτά το μεγαλειώδες κληροδότημα του Διαφωτισμού και θα επιστρέψουμε σε μορφές κοινωνικής συμπεριφοράς ολοκληρωτικών καθεστώτων. Το μόνο που απομένει να δούμε είναι η απευθείας μετάδοση των «λαϊκών δικαστηρίων». Αναζητείται βέβαια άντρας, προκεχωρημένης ηλικίας, κατά προτίμηση στις αρχές της φαλάκρας, με μεγάλα γυαλιά μυωπίας για να υποδυθεί το ρόλο του εισαγγελέα Βισίνσκι που διέπρεψε στις γνωστές «Δίκες της Μόσχας» το 1938. Σίγουρα, ορισμένοι δεν θα είχαν αντίρρηση αν ο «λαϊκός εισαγγελέας» μοιάζει με τον Χέρμαν Γκέρινγκ πρωθυπουργό του χιτλερικού καθεστώτος και οινωεί κατήγορο του Γκεόργκι Ντιμιτρόφ στη γνωστή δίκη του 1933.

Το αντικοινοβουλευτικό αυτό κίνημα, το πρώτο στην ιστορία της χώρας, αν εξαιρέσουμε τις παρεμβάσεις του Παλατιού στην πολιτική ζωή της χώρας, παίρνει στις μέρες μας θηριώδεις και επικίνδυνες διαστάσεις. Οι οπαδοί του κατηγορούν συλλήβδην κάθε ένα που δε συμφωνεί με τις απόψεις τους με δωσίλογους, χαρακτηρίζουν την εκλεγμένη από τους ίδιους και με δημοκρατικές διαδικασίες κυβέρνηση ως «κατοχική» και καλούν ακόμη και στη βίαιη ανατροπή του πολιτεύματος «εν ονόματος της σωτηρίας της πατρίδας».

Ένα κράμα αντιλήψεων που ξεκινάει από τη θεωρία περί «περιούσιου ελληνικού λαού» που βρίσκεται στο επίκεντρο μιας παγκόσμιας συνομωσίας, ενώνεται με τις ορθόδοξες πεποιθήσεις περί κοινοτικής οργάνωσης της κοινωνίας και φτάνει μέχρι τις αντιλήψεις για δημιουργία κομμούνων, σοβιέτ και αμεσοδημοκρατικών διαδικασιών, αποτελεί στην ιδεολογική πλατφόρμα του. Νέοι «λαϊκοί ηγέτες» αναδεικνύονται, νέοι «θεωρητικοί ταγοί» κάνουν την εμφάνιση τους στην δημόσια κονίστρα. Συνήθως πρόκειται για ρετάλια του προηγούμενου πολιτικού κατεστημένου, για γραφικούς τύπους ή για περιθωριοποιημένα άτομα που θεωρούν πως είναι η κατάλληλη στιγμή, δίκην τηλεπωλητών βιβλίων, να σαγηνεύσουν με τις ανερμάτιστες θεωρίες τους το πληγωμένο και διψασμένο για δικαιοσύνη πλήθος.

Υπάρχει όμως και μια μεγάλη μερίδα της κοινωνίας που ενώ δεν μετέχει σε αυτές τις ακραίες και βαθιά αντιδημοκρατικές πράξεις, η οποία ωστόσο επιχαίρει δίκην θεατή ελληνικής κωμωδίας, φανερώνοντας έτσι το τεράστιο έλλειμμα παιδείας που υπάρχει στη χώρα, καθώς και το πρόβλημα της αφασίας της συλλογικής μνήμης.

Μια μικρή μόνο θρυαλλίδα απαιτείται για να ανάψει η πυρκαγιά που θα διχάσει για τις επόμενες δεκαετίες την ελληνική κοινωνία. Μια μικρή σπίθα αρκεί για να καρβουνιάσει ο τόπος και να χαθεί η ελπίδα για ανόρθωση, πρόοδο και ευημερία.

Οι ευθύνες των πολιτικών παρατάξεων που υποθάλπουν και ενθαρρύνουν αυτές τις βαθύτατα αντιδημοκρατικές κινήσεις είναι τεράστιες. Η χώρα έχει ανάγκη από νηφαλιότητα, ψυχραιμία, ορθολογικές προτάσεις διεξόδου από την πολύπλευρη και πολυεπίπεδη κρίση που τη μαστίζει και όχι από υπονόμευση των θεσμών και των διαδικασιών της Δημοκρατίας.

Και τα δύο άκρα του πολιτικού σκηνικού έχουν ηττηθεί θεωρητικά, πολιτικά και, κυρίως, ηθικά από την ίδια την ιστορία για τις αντιλήψεις και τη δράση τους. Αν επιδιώκουν να πάρουν τη ρεβάνς με ένα «τρίτο γύρο», ας λάβουν υπόψη τους, ότι οι σιωπηλοί και σκεπτόμενοι πολίτες αυτής της χώρας, που αποτελούν και την πλειοψηφία της, θα σταθούν εμπόδιο στις ζοφερές τους επιδιώξεις. Γιατί αν η ιστορία επαναλαμβάνεται ως φάρσα, αυτή τη φορά κανείς δεν έχει το δικαίωμα να υπονομεύει το μέλλον των επερχόμενων γενεών.

Σας ευχαριστώ για την επίσκεψη σας...